برترين ها از نگاه رسول گرامي اسلام(صلی الله و علیه و آله)

نسيمي از آموزه هاي اخلاقي نبوي

آنچه در پي مي آيد، ده پيام برگزيده از سخنان و آموزه هاي گهربار نبي اكرم(ص) تحت عنوان «برترين ها» است كه عمدتاً پيرامون مباحث اخلاقي و اجتماعي بحث مي كند. با هم آن را از نظر مي گذرانيم.

آموزه اول- عابدترين انسان

اعبدالناس من اقام الفرائض- شخصي كه بتواند وظايف ديني خود را انجام دهد، وي از جمله عابدترين مردم است (فرهنگ سخنان پيامبر اكرم، ص73) به تعبير امام سجاد(ع) بهترين مردم و به فرمايش امام صادق(ع) محبوب ترين انسانها، آنهايي هستند كه خود را ملزم به انجام دادن تكاليف الهي مي كنند. (ميزان الحكمه ج2 ص799)
امام اول(ع) تأكيد مي فرمايند كه هيچ عبادتي همپايه انجام دادن فرائض و واجبات ديني نيست. از جمله شرايط مهم ورود به بهشت، عمل به واجبات است. (غررالحكم ج2 ص530- 529) مرحوم شيخ رجبعلي خياط مي گفتند: تقوا، مراتبي دارد. مرتبه پايين آن انجام دادن واجبات و ترك نمودن محرمات است كه براي عده اي بسيار خوب و بجاست. (كيمياي سعادت ص160) مرحوم حاج اسماعيل دولابي مي گفتند: خلق در جهنم اند. با انجام دادن واجبات از جهنم بيرون مي آيند و باانجام دادن مستحبات به مدارج بهشت نائل مي شوند. واجبات مال عموم مردم است. (مصباح الهدي ص272- 271)
براي رسيدن به مرتبه عبوديت و بندگي از ديدگاه اسلام، لازم نيست انسان خود را به مشقت هاي زياد وادار كند و همانند برخي عابدان، با گوشه نشيني و عزلت و دوري از انجام هرگونه فعاليت و پذيرش مسئوليت هاي اجتماعي، سالهاي بسياري را مشغول عبادت مي شوند و غالبا روح و جسم خود را خسته نموده و چه بسا در برخورد با يك عامل گمراه كننده و يا وسوسه انگيز، حاصل تلاش خويش را به بهاي اندك مي فروشند.
به فرمايش رسول خدا(ص) همين مقدار كه يك مسلمان موفق شود دستورات واجب الهي (اوامر) را كه تعدادشان زياد هم نيست، انجام دهد، وي از جمله بندگان خدا، بلكه عابدترين آنها محسوب خواهد شد. البته كيفيت انجام تكاليف الهي، نقش بسيار مهمي در اثر بخشي عبادت ايفا مي كند.

آموزه دوم- زاهدترين انسان

ازهد الناس من اجتنب الحرام- شخصي كه مرتكب حرام الهي نشود از جمله زاهدترين انسانهاست. (فرهنگ سخنان ص73) و در بيان ديگري اين افراد را جزء كوشاترين و پارساترين مردم قلمداد مي فرمايند. (همان ص247)
آيه الله بهجت، مانند سلف صالح خود، براساس آموزه هاي قرآن و اهل بيت(ع)، مهم ترين توصيه اخلاقي و عملي را «اجتناب و دوري گزيدن از گناه» مي دانستند. وقتي از ايشان درخواست نصيحت نمودند، فرمودند: نصيحتي از اين، بالاتر نيست كه انسان، تصميم جدي بگيرد كه اگر خداوند به او صدسال عمر هم داد، عالما و عامدا حتي يك آن، معصيت نكند. اگر چنين حالي واقعا براي او پيدا شد، خداوند او را كمك مي كند و توفيق مي دهد. و نيز فرمودند: اگر يك روز بر ما بگذرد كه در آن، كاري را كه خداي متعال راضي نيست، انجام ندهيم، شكر دارد. براي سالك، در اولين مرحله، عزم راسخ و مستمر بر ترك معاصي در اعتقادات و عمليات در تمام عمر- اگر چه هزار سال باشد- و نماز اول وقت، براي رسيدن به مقامات عاليه، كافي و وافي است.
فقيه عارف، ملاحسينقلي همداني، در نامه اي به يكي از علماي تبريز مي نويسد:آنچه اين ضعيف از عقل و نقل استفاده نموده ام، اين است كه مهم ترين چيزها براي طالب قرب، جد و جهد و سعي تمام در ترك معصيت است. تا اين خدمت انجام ندهي، نه ذكرت، نه فكرت، به حال قلبت، فايده اي نخواهد بخشيد. از همين جا فهميدم كه: محبت الهي را خواستن، در حالي كه مرتكب معصيت هستي، جداً امري است فاسد. چون معصيت موجب نفرت است و نفرت با محبت، قابل جمع نيست. (زمزم عرفان ص77-67)

آموزه سوم- پرهيزكارترين انسان

اتقي الناس من قال الحق فيما له و عليه- با تقواترين مردم كسي است كه همواره حق و حقيقت را بگويد، چه به نفع او باشد و چه به زيان او. (فرهنگ سخنان ص37)
راستي كن كه راستان رستند در جهان راستان قوي دستند
(معراج السعاده ص 483)
امام اول(ع) فرمود: شبيه ترين مردم به پيامبران شخصي است كه به حق گوياتر و در عمل به آن بردبارتر باشد. و نيز نزديك ترين بندگان به خدا فردي است كه به حق گوياتر باشد گرچه به زيان او باشد و در عمل به حق از همه بهتر باشد اگرچه آن را خوش ندارد. (غرر/ج 1 ص 273)
علي(ع) خطاب به ابوذر غفاري وقتي كه به منطقه ربذه تبعيد مي شد، فرمود: آرامش خويش را تنها در حق جست وجو كن و غير از باطل چيزي تو را به وحشت و ترس نيندازد. همچنين تقوا، به راستگويي زنده و بالنده است. از صدق و راستي به عنوان، جامه دين، جامه يقين، بنيان مذهب و جامه حقيقت نام مي برند.
گر راست بگويي و تو در بند بماني به ز آنكه دروغت دهد از بند رهايي
(همان- ص 282- 635- 637)
از ديدگاه جامعه شناختي، حق گويي، دستاوردهاي ارزشمندي در پي دارد. از جمله: اعتماد و اطمينان مردم جلب مي شود. محبت و دوستي آنان به دست مي آيد. در شخص حق گو آنچنان عظمت و ابهت و وقاري بوجود مي آورد كه ديگران در مواجهه با وي دچار نوعي ترس مي شوند. (همان ص 642)
به راه راست تواني رسيد در مقصود تو راست باش كه هر دولتي كه هست تو راست
تو چوب راست ز آتش دريغ مي داري كجا به آتش دوزخ برند مردم راست
(نشان از بي نشانها ج 1 ص 440)

آموزه چهارم- پارساترين انسان

اورع الناس من ترك المراء و ان كان محقا- پارساترين مردم كسي است كه از مجادله كردن و بگومگوها دوري گزيند هر چند حق با او باشد. (فرهنگ سخنان ص 37 و 247) همه ما در امور زندگي فردي و اجتماعي، پيوسته با ديگران در ارتباط هستيم و با اطرافيان خود، پيرامون مسائل گوناگون به بحث و گفت وگو مي نشينم. اما غالبا خروجي اين گونه بحثها به اختلاف و كدورت و سرانجام به كينه ورزي و دشمني و گاه به دعوا و مشاجره و زد و خورد مي انجامد.
از پيامبر(ص) است كه هيچ بنده اي به طور كامل حقيقت ايمان را دارا نمي شود مگر آن كه دست از مجادله و لجاجت بردارد، گرچه بر حق باشد. (اخلاق شبر ص 227)
لذا شايسته است مطابق آموزه هاي ديني، از روش هاي ناپسند جدال، بگومگو، جر و بحث، لجاجت تحكم، پافشاري و اصرار، محكوم كردن، اعتراف گرفتن، توهين و دشنام، تحقير و سرزنش، مسخره كردن و شكلك درآوردن، پرحرفي، تكرار ادعاها و… جدا خودداري نماييم.
براي اين منظور بهتر است با اشخاص جاهل و نادان، مغرور، متكبر، ناسزاگو و بددهن، بدبين، بدسابقه، شكاك، ستيزه جو و… اصلا به گفت وگو نپردازيم.

آموزه پنجم- گرامي ترين انسان

لاتشكون الله الي الخلق تكن اكرم الناس- رسول خدا(ص) در پاسخ به مردي كه پرسيد: دوست دارم گرامي ترين مردم باشم، حضرت فرمودند: از خدا پيش مردم شكايت نكن، در آن صورت گرامي ترين آنان خواهي بود. (ميزان الحكمه ج 2 ص 876)
شكايت اگر به درگاه خدا و به بنده مؤمن او باشد، خوب و پسنديده است، خواه از ستم مردم باشد يا از ناملايمات روزگار، اما شكايت از خدا و از حوادثي كه به خدا مربوط است، اگر به مؤمن باشد نكوهشي ندارد و اگر به غيرمؤمن باشد، نكوهيده است.
(درس هايي از اخلاق ص 193)
در روايت آمده كه: هرگاه مسلمان در تنگنا قرار گرفت، از پروردگار خود شكايت نكند بلكه به درگاه پروردگار شكايت نمايد كه كليد كارها و تدبيرها در دست اوست. (بحار ج 27 ص 336-325) و نيز آمده است كه: هر كس به روزيي كه خدا براي او تقسيم كرده راضي نباشد و شكايت نزد ديگران ببرد و صبر ننمايد و اجر آن را از خدا نخواهد، هيچ عمل نيكي از او بالا نمي رود و خداوند بر او خشم مي گيرد مگر آن كه توبه كند. (همان)
از امام باقر(ع) پرسيدند معناي صبر جميل چيست؟ فرمود: صبري كه در آن شكايت خود را پيش مردم مطرح نكنيم.
يك روز ابراهيم خليل(ع)، يعقوب(ع) را براي حاجتي نزد يك عابد و راهبي فرستاد. راهب وقتي او را ديد خيال كرد خود ابراهيم(ع) است، پريد و او را در آغوش گرفت سپس گفت: مرحبا به خليل الرحمان، يعقوب گفت: من يعقوب هستم نه ابراهيم. راهب گفت: پس چرا اين قدر تو را پير مي بينم، چه چيز تو را اين طور پير كرده؟ گفت: غم و اندوه و مرض. هنوز يعقوب به دم در منزل راهب نرسيده بود كه خدا به او وحي كرد كه اي يعقوب، شكايت مرا نزد بندگان من بردي؟ يعقوب همانجا روي چهارچوبه در به سجده افتاد، در حالي كه مي گفت: پروردگارا ديگر اين را تكرار نمي كنم. خدا هم وحي فرستاد كه اين بار تو را آمرزيدم، از آن به بعد هرچه ناملايمات دنيا به وي روي مي آورد به احدي شكايت نمي برد جز اينكه يك روز گفت: من از غم و اندوه خود به درگاه خدا شكايت مي كنم. (تفسيرالميزان ج11 ص 329)
مرحوم دولابي مي گفت: شكايت خدا را به خدا كردن ايمان محض است. شكايت مخلوق را به خدا كردن شرك است. شكايت مخلوق را به مخلوق كردن كفر محض است. (مصباح الهدي ص 03)

آموزه ششم- سعادتمندترين انسان

آسعد الناس من خالط الكرام من غيره- رفاقت و همكاري با كريمان و افراد بزرگوار و دوري جستن از اشخاص پست، آدمي را از جمله سعادتمندترين آدمها قرار مي دهد. (فرهنگ سخنان… ص 37)
رسول خدا(ص) در جاي ديگر فرمودند: انسان در دينداري از دوست خود تأثيرپذيري دارد، پس آدمي بايد انديشه كند كه چه كسي را براي دوستي انتخاب مي كند.(همان ص 456)و نيز فرمودند: بهترين فرد از ميان شما كسي است كه هر گاه او را مي بينيد، ديدار او شما را به ياد خداي بزرگ مي اندازد. (همان ص 725)
همنشين اهل معني باش تا هم عطايابي وهم، باشي فنا
(مثنوي- دفتر اول- 711)
امام علي(ع) تاكيد مي كنند: بپرهيز از اينكه دشمنان خدا را دوست بداري يا دوستي خود را براي كساني جز اولياء خدا خالص گرداني، كه قطعاً هر كس مردمي را دوست بدارد با آنها نيز در قيامت محشور خواهد شد. (غررالحكم ج 1 ص 217)
و نيز فرمودند: با كفار دوستي نكنيد و با نادان مصاحبت و همراهي ننماييد، (همان ص 222) بيشترين صلاح و درستي، در همنشيني با خردمندان و صاحبدلان است.(ميزان الحكمه ج 2 ص 571)

آموزه هفتم- ثروتمندترين انسان

ارض بما قسم الله تكن اغني الناس- به داده هاي خدا راضي باش تا بي نيازترين و ثروتمندترين انسان باشي. (فرهنگ سخنان… ص 246 و 819)
انسان قانع نه تنها دست نياز به سوي نامردان دراز نمي كند و به نعمت هاي هر چند محدود خدا راضي است، بلكه مهم تر از آن داراي روح متعالي «استغناء طبع» است كه اميدي جز از خدا ندارد. او كه از دنياي مادي برخوردار نيست و به اين اعتبار اصطلاحاً فقير ناميده مي شود، بنابه فرمايش رسول خدا(ص) چون از خداي خويش راضي است، در واقع از همه انسانها برتر و با فضيلت تر است- لاافضل من الفقير اذا كان راضياً- (همان ص 778)
چون قضاي حق رضاي بنده شد حكم او را بنده خواهند شد
بهر يزدان مي زيد، ني بهر گنج بهر يزدان مي مرد، نه از خوف و رنج
هست ايمانش براي خواست او ني براي جنت و اشجار و جو
(مثنوي- دفتر سوم- 1911-1910- 1906)

آموزه هشتم- سخاوتمندترين انسان

من ادي ما افترض الله عليه فهو اسخي الناس- سخاوتمندترين انسان شخصي است كه آن چه را خداوند ازنظر مالي بر او واجب فرموده، پرداخت كند. (فرهنگ سخنان… ص545) اهميت سخاوت به قدري زياد است كه پيامبرخدا(ص) از آن به عنوان «درختي در بهشت» ياد مي فرمايد. (همان544) ويژگي سخاوت به نوبه خود از انسان دوستي، ايثار و از خود گذشتگي حكايت دارد. سخاوت، انفاق مالي را به همراه دارد و در اين رابطه پرداخت حقوق الهي از جمله «خمس و زكات» كه از واجبات الهي محسوب مي شود، از اهميت زيادي برخوردار است. هرچند بخشش به نيازمندان، كمك رساني به فقيران و دست گيري اقتصادي از ساير محرومان، از جمله ارزش هاي والاي انساني و ديني قلمداد مي شود، اما پرداخت به موقع سهم الهي كه برعهده مؤمنان است، از آنچنان اهميتي برخوردار است كه رسول خدا(ص) پرداخت كننده آن را در رديف سخاوتمندترين اشخاص به شمار مي آورند. امام صادق(ع) فرمودند: بهترين شما، سخاوتمندترين شماست و بدترين مردم، انسانهاي بخيل هستند. (ميزان الحكمه ج1 ص584)
از سيدالشهداء نيز نقل است كه فرمودند: هر كه بخشنده باشد آقايي خواهد كرد. (همان022)
صاحبدلان كه رسم سخاوت نهاده اند بي انتظار هرچه بگفتند داده اند
زنهار، انتظار مفرماي اي عزيز چون انتظار و مرگ قرين و برادرند
(نشاني از بي نشان ها ص144)

آموزه نهم- بهترين انسان

ان خياركم اولو النهي- خردمندان و عاقلان، بهترين افراد از بين شما مردم هستند. پرسيدند: اي رسول خدا، عاقلان چه كساني اند و چه ويژگي هايي دارند؟ فرمود: عاقلان خصوصيات و امتيازات زير را دارا هستند.
1) خوش اخلاق هستند.
2) بردبار و باوقار هستند.
3) صله رحم انجام داده و با خويشان قطع ارتباط نمي كنند.
4) به پدر و مادر خويش نيكي و خوش رفتاري مي كنند.
5) نسبت به فقيران، همسايگان و يتيمان، احساس مسئوليت مي نمايند.
6) به مردم اطعام مي كنند. (به اصطلاح سفره شان هميشه پهن است)
7) با صداي بلند به ديگران سلام مي كنند.
8 ) در نيمه هاي شب و درحالي كه ديگران در خواب هستند، به نماز شب مشغول مي شوند. (فرهنگ سخنان… ص76-57)

آموزه دهم- زيرك ترين انسان

اكيسكم- اكثركم للموت ذكرا- رسول خدا(ص) فرمود: آيا مي دانيد زيرك ترين فرد كيست؟ اصحاب گفتند: نه نمي دانيم. حضرت فرمودند: زيرك ترين و با هوش ترين انسان كسي است كه بيشتر از همگان به ياد مرگ و آماده سازي براي آن باشد.
اصحاب گفتند: اين گونه اشخاص چه نشانه هايي دارند؟ حضرت فرمودند: كسي كه آماده باش براي مرگ است، خصوصيات زير را دارد:
1- همواره از مظاهر دنيايي كناره مي گيرد.
2- همواره در انتظار رفتن به خانه آخرت است.
3- همواره براي ساكنان قبرها (مردگان)، زاد و توشه مي فرستد.(خيرات مي كند)
4- همواره آماده حضور در صحراي محشراست.
پيوسته به ياد مرگ باشيد، زيرا ياد مرگ گناهان را پاك و توفيق بي توجهي به دنيا را عنايت مي كند و شيريني لذت ها را از بين مي برد و ميان شما و خواسته هاي نفساني و شهوات، فاصله مي اندازد. درجاي ديگر رسول خدا(ص) از ياد كردن مرگ با عنوان «بالاترين نوع پارسايي و برترين نوع عبادت» ياد فرمودند.
(فرهنگ سخنان… ص 298- 198- 098)

منابع
1- غررالحكم و دررالكلم- آمدي- سيدهاشم رسولي محلاتي -2 جلدي- دفتر نشر فرهنگ اسلامي
2- تفسيرالميزان- علامه طباطبائي- دفتر انتشارات اسلامي
3- منتخب ميزان الحكمه – محمدي ري شهري- سازمان چاپ و نشر دارالحديث
4- معراج السعاده – ملااحمد نراقي- دفتر نشر مصطفي
5- مثنوي طاقديس- ملااحمد نراقي- تحقيق علي افراسيابي- نشر نهاوندي
6- نهج الحياه ، فرهنگ سخنان پيامبر اكرم(ص)- محمد دشتي- نشر مؤسسه اميرالمومنين
7- درس هايي از اخلاق- آيه الله علي مشكيني- ترجمه حسين استادولي- نشرالهدي
8- اخلاق- شبر- ترجمه محمدرضا جباران- نشر هجرت
9- بحارالانوار- علامه مجلسي
01- مصباح الهدي- مهدي طيب- نشر سفينه
11- نشان از بي نشانها- علي مقدادي اصفهاني- نشر جمهوري
21- مثنوي معنوي- مولوي- نشر مولي
31- زمزم عرفان- محمدي ري شهري- نشر الحديث
41-كيمياي سعادت- محمدي ري شهري- نشرالحديث
محمد مهدي رشادتي

منبع:  http://noorportal.net/951/1198/1240/5687/50750.aspx